İbrahim Hakkı Hazretleri’nden Nene Hatun’a, Emir Saltuk’tan Cemal Gürsel’e Erzurum’un tarihe iz bırakan isimleri.
Erzurum; âlimleri, kahramanları, devlet adamları, şairleri ve sanatçılarıyla Türk tarihine ve kültürüne pek çok değer kazandırmıştır. Bu sayfada Erzurum’da doğan, yetişen ya da Erzurum tarihine iz bırakan isimleri tanıyabilirsiniz.
Portreler temsilî çizimlerdir; kişilerin gerçek görünümünü yansıtmaz, yalnızca yaşadıkları dönemin kıyafetini anlatır.
Erzurum’un Hasankale (bugünkü Pasinler) kasabasında doğdu. Babası Derviş Osman Efendi ile birlikte gençlik yıllarında Siirt’in Tillo kasabasına giderek hocası İsmail Fakirullah Hazretleri’nin yanında yetişti. Tefsir, hadis ve fıkhın yanında matematik, astronomi ve tıp da çalıştı.
Hocasının vefatından sonra Erzurum’a döndü ve ders vermeye başladı. İstanbul’a giderek dönemin padişahı I. Mahmud ile görüştüğü ve saray kütüphanelerinden yararlandığı bilinir. Ömrünün son yıllarını yine Tillo’da geçirdi ve 1780’de orada vefat etti.
En tanınmış eseri, 1757’de tamamladığı Marifetname’dir. Astronomiden insan anatomisine, psikolojiden ahlaka kadar dönemin bilgilerini bir araya getiren bu ansiklopedik eser yüzyıllardır okunmaktadır. Hocası için Tillo’da yaptırdığı türbede, her yıl 21 Mart ve 23 Eylül sabahlarında güneş ışığının kubbedeki bir açıklıktan süzülerek kabrin üzerine düşmesi “ışık olayı” olarak bilinir ve bugün de izlenir.
Hak şerleri hayreyler
Zannetme ki gayreyler
Ârif anı seyreyler
Mevlâ görelim neyler
Neylerse güzel eylerİbrahim Hakkı Hazretleri, Tefvîznâme
Erzurum’u bir Türk-İslam şehrine dönüştüren beyler ve halkın gönlünde yer eden manevi büyükler.
Tam adı Ebu’l-Kasım Saltuk Bey’dir. Sultan Alp Arslan’ın komutanlarındandı. 1071 Malazgirt Zaferi’nin ardından Erzurum ve çevresi kendisine verildi; böylece Erzurum merkezli Saltuklu Beyliği kuruldu. Anadolu’daki ilk Türk beyliklerinden biri olan Saltuklular, yaklaşık 130 yıl boyunca Erzurum ile çevresindeki Tercan, Bayburt, İspir ve Tortum gibi yerleri yönetti. Çifte Minareli Medrese’nin hemen güneyindeki Üç Kümbetler’in en büyüğünün ona ait olduğu kabul edilir.
Saltuklu hükümdarı İzzeddin II. Saltuk’un kızıdır. Yaklaşık 1191–1200 yılları arasında beyliği yöneterek Anadolu’da devlet idare eden ilk Türk kadın hükümdarlardan biri oldu. Bugün Erzincan’ın Tercan ilçesinde bulunan Mama Hatun Kümbeti ve Kervansarayı, onun adını taşıyan ve Türk mimarisinin özgün örnekleri arasında sayılan eserlerdir.
Erzurum’un manevi büyüklerinden kabul edilir. Hayatı hakkındaki bilgiler büyük ölçüde rivayetlere dayanır: İslamiyetin ilk yüzyıllarında bölgeye gelen gazilerden olduğu anlatılır. Palandöken Dağı’nın eteğindeki türbesi, Erzurumluların en çok ziyaret ettiği manevi mekânlardandır; halk onu şehrin manevi bekçilerinden sayar.
Medrese geleneğiyle yetişen ve eserleri yüzyıllardır okunan Erzurumlu ilim insanları.
Erzurum’da doğdu; gözleri görmediği için “Darîr” lakabıyla anıldı. Mısır’a giderek Memlük Sultanı Berkuk’un himayesine girdi. 1388’de tamamladığı Sîretü’n-Nebî (Hz. Peygamber’in hayatı), Anadolu Türkçesiyle yazılmış en önemli siyer kitaplarındandır. Eserin 16. yüzyılın sonunda Osmanlı sarayında hazırlatılan resimli nüshası, Türk minyatür sanatının başyapıtlarından sayılır.
Erzurum’da doğdu. İlk eğitimini Erzurum’da aldıktan sonra İstanbul’a gitti; medrese eğitimini tamamlayıp kadı yetiştiren Medresetü’l-Kudât’ı bitirdi. Uzun yıllar İstanbul Müftüsü olarak görev yaptı; 1960–1961 yıllarında Diyanet İşleri Başkanı oldu. Büyük İslâm İlmihali, Hukûk-ı İslâmiyye ve Istılâhât-ı Fıkhiyye Kāmusu ile Kur’an meali ve tefsiri en tanınmış eserleridir.
Erzurum’un savunmasında ve Millî Mücadele’nin başlangıcında öne çıkan isimler.
Pasinler’in Çiftlik köyünde doğdu. 93 Harbi’nde, Kasım 1877’de Rus birlikleri Aziziye Tabyası’nı ele geçirince ağabeyinin şehit düştüğünü öğrendi; bebeğini komşularına emanet edip ağabeyinin silahını aldı ve tabyaya koşan Erzurum halkının arasına katıldı. Tabyanın geri alınmasında gösterdiği kahramanlık, onu vatan savunmasında Türk kadınının simgesi yaptı. Uzun bir ömür sürdü ve 1955’te vefat etti; kabri Aziziye Tabyası’ndaki şehitliktedir.
Erzurumlu âlim ve müderris. Mondros Ateşkesi’nden sonra Vilâyât-ı Şarkiye Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin Erzurum şubesinin önde gelenleri arasında yer aldı. Erzurum Kongresi’ni en yaşlı üye sıfatıyla açtı; kongrede başkan vekilliğine ve Heyet-i Temsiliye üyeliğine seçildi. Daha sonra TBMM’de Erzurum mebusu olarak bulundu. Atatürk Evi Müzesi’nde kendisine ait eşyalar da sergilenir.
İstanbul’da doğdu, ancak Erzurum tarihinin en önemli isimlerindendir. 12 Mart 1918’de Erzurum’u işgalden kurtaran kuvvetlere komuta etti. Mondros’tan sonra XV. Kolordu Komutanı olarak Erzurum’a geldi; Mustafa Kemal Paşa’nın tutuklanması emrini uygulamayarak Erzurum Kongresi’nin toplanmasını sağladı. 1920’de Doğu Harekâtı’nı yöneterek Sarıkamış ve Kars’ı kurtardı, Gümrü Antlaşması’nı imzaladı. 1946–1948 yıllarında TBMM Başkanlığı yaptı.
Erzurum’da doğan ya da Erzurum’a eser bırakan devlet adamları.
Erzurum’da doğdu. Çanakkale Savaşı’na ve Kurtuluş Savaşı’na katıldı; Kara Kuvvetleri Komutanlığına kadar yükseldi. 27 Mayıs 1960 askerî müdahalesinin ardından devlet başkanı oldu; 1961–1966 yılları arasında Türkiye Cumhuriyeti’nin 4. Cumhurbaşkanı olarak görev yaptı.
Bosna kökenli Osmanlı devlet adamı ve komutanı. Erzurum beylerbeyi olarak bulunduğu dönemde, 1562’de şehrin klasik dönem Osmanlı mimarisinin en güzel örneği olan Lala Mustafa Paşa Camii’ni yaptırdı. 1570–1571’de Kıbrıs’ın fethinde, 1578’de Kafkasya seferinde orduya komuta etti; 1580’de sadrazam oldu ve aynı yıl vefat etti.
Erzurum, saz ve sözle doğaçlama şiir söyleyen âşıkların yetiştiği köklü bir merkezdir.
Erzurum’da doğdu. Medrese eğitimi aldığı için şiirlerinde divan şiirinin etkisi görülür; halk şiiriyle divan şiirini birleştiren söyleyişiyle âşık edebiyatının önemli şairlerinden biri oldu. Uzun yıllar Anadolu’yu dolaştı; ömrünün son yıllarını Niğde’de geçirdi ve orada vefat etti. Pek çok şiiri türkü olarak söylenmektedir.
Narman’ın Samikale köyünde doğdu; asıl adı Hüseyin’dir. Rivayete göre rüyasında gördüğü Gülperi’nin peşinden yıllarca diyar diyar dolaştı; bu arayış, koşma ve destanlarının ana temasıdır. Erzurum âşıklık geleneğinin en önemli temsilcilerinden kabul edilir.
Erzurum âşıklık geleneğini 20. yüzyılda sürdüren ve yaşatan halk ozanlarından. Âşık kahvelerinde ve radyo programlarında saz ve sözüyle bu geleneğin yeni kuşaklara aktarılmasına katkıda bulundu.
Erzurum türkülerini ve âşıklık geleneğini bugün de yaşatan sanatçılarımız, vakfımızın gecelerinde ve şenliklerinde sahne alıyor. 2025 Erzurum Yayla Şenliği’mizde sahne alan sanatçıları Faaliyetler sayfamızda görebilirsiniz.
Kaynaklar: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Erzurum Turizm Rehberi; Millî Savunma Bakanlığı, Cemal Gürsel; Kure Ansiklopedi, Erzurum Kongresi; Ömer Nasuhi Bilmen; Saltukids.
Memleketimiz için yapılan her çalışmaya ortak olun: burs, gönüllülük ya da bağış.