Erzurum Kongresi

Kongreye giden yol

30 Ekim 1918’de imzalanan Mondros Ateşkesi’nin 24. maddesi, “altı vilayette” (Erzurum, Van, Bitlis, Diyarbakır, Harput ve Sivas) karışıklık çıkması hâlinde İtilaf devletlerine bu bölgeleri işgal hakkı veriyordu. Doğu Anadolu’da bir Ermeni devleti kurulması planlarına karşı Erzurum’da Vilayât-ı Şarkiye Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin Erzurum şubesi kuruldu. Cemiyet, Trabzon Muhafaza-i Hukuk Cemiyeti ile birlikte doğu vilayetlerinin delegelerini toplamaya karar verdi; kongre başlangıçta 10 Temmuz 1919’da toplanacaktı.

Mustafa Kemal Paşa, 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıktıktan ve 22 Haziran’da Amasya Genelgesi’ni yayımladıktan sonra 3 Temmuz 1919’da Erzurum’a geldi. İstanbul hükümeti onu görevden alıp İstanbul’a dönmesini isteyince, millî mücadeleyi bir sivil olarak sürdürebilmek için 8 Temmuz 1919 gecesi askerlik görevinden istifa etti. Hükümet bu kez tutuklanmasını istedi; XV. Kolordu Komutanı Kâzım Karabekir Paşa bu emri uygulamayı reddederek “Emrinizdeyim” dedi ve kongrenin önünü açtı.

Kongre

Kongre, 23 Temmuz 1919’da şehirdeki eski Sanasaryan Okulu binasında toplandı. Trabzon, Erzurum, Sivas, Bitlis ve Van vilayetlerinden gelen delegelerin sayısı kaynaklarda 54 ile 62 arasında verilir. Kongreyi en yaşlı üye sıfatıyla Erzurumlu Hoca Raif Efendi açtı; yapılan seçimle Mustafa Kemal Paşa kongre başkanlığına, Trabzonlu İzzet Bey ile Hoca Raif Efendi başkan vekilliklerine getirildi. 14 gün süren görüşmeler 7 Ağustos 1919’da sona erdi.

Mustafa Kemal Paşa kongre süresince bugün Atatürk Evi Müzesi olan binada kaldı ve çalışmalarını burada yürüttü.

Kongre kararları

Kongrenin 7 Ağustos 1919’da yayımlanan bildirisi on maddeden oluşur. Kararların özeti şöyledir:

1. Doğu vilayetleri, Osmanlı vatanından ayrılamaz bir bütündür; birbirinden ve Osmanlı topluluğundan ayrılamaz.
2. Vatanın bütünlüğünü ve milletin bağımsızlığını korumak, saltanat ve hilafeti kurtarmak için Kuvâ-yı Millîye’yi etkin, millî iradeyi hâkim kılmak esastır.
3. Her türlü işgal ve müdahale, Rumluk ve Ermenilik kurmaya yönelik kabul edilerek millet birlikte savunma ve direniş yapacaktır. Hristiyan unsurlara siyasi hâkimiyeti ve sosyal dengeyi bozacak ayrıcalıklar verilemez.
4. Merkezî hükümet yabancı baskısıyla bu toprakların herhangi bir bölümünü terk etmek zorunda kalırsa, millî hakları korumak için gereken tedbirler alınacaktır (geçici hükümet kurma fikri ilk kez burada dile getirildi).
5. Müslüman olmayan unsurların can, mal ve namusları ile haklarına saygı gösterilecektir.
6. Mondros Ateşkesi’nin imzalandığı 30 Ekim 1918 tarihindeki sınırlar içinde kalan vatan toprakları bir bütündür; parçalanması kabul edilemez.
7. Millî esaslara saygı gösteren ve ülkemizi istila amacı taşımayan herhangi bir devletin teknik ve ekonomik yardımı memnuniyetle karşılanır.
8. Millî iradeye dayanan hükümetin kurulması için Meclis-i Mebusan’ın derhal toplanması gerekir.
9. Doğu Anadolu’daki bütün millî cemiyetler Şarkî Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adı altında birleşmiştir.
10. Kararları uygulamak üzere kongre tarafından bir Heyet-i Temsiliye (Temsil Kurulu) seçilmiştir.

Heyet-i Temsiliye

Kongrede seçilen dokuz kişilik Heyet-i Temsiliye’nin başkanlığına Mustafa Kemal Paşa getirildi. Kurulun üyeleri şunlardı: Mustafa Kemal Paşa, Rauf Bey (Orbay), Erzurumlu Hoca Raif Efendi (Dinç), Trabzonlu İzzet Bey ve Servet Bey, Erzincanlı Şeyh Fevzi Efendi, Bekir Sami Bey, Bitlisli Sadullah Efendi ve Mutkili Hacı Musa Bey. Heyet, Sivas Kongresi’nde genişletilerek Türkiye Büyük Millet Meclisi açılana kadar Millî Mücadele’yi yönetti.

Önemi

• Toplanış bakımından bölgesel, kararları bakımından millîdir: Doğu vilayetlerinin delegeleri toplanmış, ama alınan kararlar bütün vatanı ilgilendirmiştir.
• Millî sınırlar ilk kez çizildi: “30 Ekim 1918 sınırları içindeki vatan bölünemez” ilkesi daha sonra Misak-ı Millî’nin temelini oluşturdu.
• Manda ve himaye reddedildi: Bağımsızlık, pazarlık konusu olmayan bir ilke olarak benimsendi.
• Geçici hükümet fikri ilk kez ortaya çıktı ve millî iradenin hâkim kılınması istendi.
• Mustafa Kemal Paşa’nın ilk sivil görevi: Askerlikten istifa ettikten sonra seçimle kongre ve Heyet-i Temsiliye başkanı oldu; Millî Mücadele’nin lideri olarak öne çıktı.

Bu nedenle Erzurum, Cumhuriyet’in kuruluş yolculuğunda müstesna bir yere sahiptir. Kongrenin toplandığı bina ve Atatürk Evi bugün müze olarak ziyaret edilebilir.